Nr 9
(maj 2013)

Odmowa zeznań w charakterze świadka w świetle przepisów kodeksu postępowania cywilnego

Każdy, kto kiedykolwiek potrzebował świadka, który złożyłby zeznania w sądzie, spotkał się nieraz z odmową takiego zeznania. W takiej sytuacji niejeden rezygnuje z powoływania takiej osoby w charakterze świadka, błędnie sądząc, iż skoro odmówiła złożenia zeznań, to miała takie prawo i nie może jej wskazywać jako świadka. Takie założenie jest błędne.

Zgodnie z przepisem art. 261 k.p.c.:

Art. 261. § 1. Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia. Prawo odmowy zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Jednakże odmowa zeznań nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.

§ 2. Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.

Można więc wyróżnić sytuację w której osoba powołana w charakterze świadka odmawia zeznań (art. 261 §1 k.p.c.), oraz sytuację w której powołana w charakterze świadka osoba nie może odmówić składania zeznań, może jednak odmówić odpowiedzi na pytanie, gdy spełnią się przesłanki wskazane w przepisie art. 261 §2 k.p.c.

Przed złożeniem zeznań przez świadka, sędzia ustala pokrewieństwo ze stronami postępowania (pyta wprost świadka, czy jest spokrewniony z którąś ze stron postępowania) i poucza o prawie do odmowy składania zeznań, o odpowiedzialności karnej przewidzianej za składanie fałszywych zeznań.

Następna strona





Nr 9
(maj 2013)

1. Prawo odmowy złożenia zeznań

Prawo odmowy do złożenia zeznań przysługuje:

  • małżonkom stron - również po ustaniu małżeństwa. Pamiętać należy, iż prawo odmowy zeznań nie istnieje po unieważnieniu małżeństwa, a także po ustaleniu jego nieistnienia. W takich przypadkach nie można mówić, że małżeństwo ustało, bowiem nigdy nie zostało skutecznie zawarte, albo zostało ex tunc unieważnione,
  • wstępnym stron - to krewni w linii prostej - rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd. Linia prosta pokrewieństwa jest nieograniczona,
  • zstępnym stron - to również krewni w linii prostej, ale chodzi tu o dzieci, wnuki, prawnuki itd. Linia prosta pokrewieństwa jest nieograniczona,
  • rodzeństwu stron (chodzi tu także o braci i siostry przyrodnie strony),
  • powinowatym w tej samej linii lub stopniu przysługuje wszystkim powinowatym (teść, teściowa), natomiast w linii bocznej sięga do drugiego stopnia powinowactwa (szwagier, szwagierka, bratowa),
  • osobom pozostającym ze stronami w stosunku przysposobienia (dotyczy zarówno przysposobienia pełnego, jak i niepełnego).

Odmowa zeznań nie przysługuje osobom żyjącym ze sobą w związkach nieformalnych, tj. konkubinom i konkubentom stron.

Odmowa zeznań przez osoby wskazane w przepisie art. 261 §1 k.p.c. jest niedopuszczalna w sprawach o prawa stanu. Przez sprawy o prawa stanu należy rozumieć sprawy o prawa stanu cywilnego, tj. sprawy określające stan cywilny człowieka wynikający z jego urodzenia, zawarcia małżeństwa i śmierci (por. J. Ignatowicz, Stan cywilny i jego ochrona, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 1963, vol. 10, s. 130-131; B. Dobrzański, Interwencja uboczna w sprawach o prawa stanu, SC 1970, t. XV, s. 195; J.J. Litauer, Komentarz do procedury cywilnej, Warszawa 1933 s. 171). Sprawami takimi są więc w szczególności sprawy małżeńskie art. 425-435, art. 447-452, sprawy ze stosunków między rodzicami i dziećmi - art. 453-458, sprawy o uznanie za zmarłego.

Następna strona





Nr 9
(maj 2013)

Oświadczenie świadka o korzystaniu z prawa odmowy zeznań będzie dotyczyło zeznań, które świadek ma dopiero złożyć, a nie tych złożonych wcześniej. Ponadto w toku składania zeznań świadek może zmienić swoje stanowisko w przedmiocie składania zeznań i je przerwać odmawiając dalszego ich składania.

2. Prawo odmowy odpowiedzi na stawiane pytanie

Prawo to przysługuje:

  • jeżeli odpowiedź na pytanie, realnie mogłaby narazić świadka lub jego bliskich, wymienionych w art. 261§1 k.p.c., na odpowiedzialność karną, hańbę (rozumianą jako spotkanie się z rażąco ujemną oceną moralną wskutek określonego postępowania, np. utrzymywanie przez świadka intymnych kontaktów pozamałżeńskich) lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową,
  • jeżeli zeznanie mogłoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej (dot. m.in. tajemnicy zawodowej adwokata, radcy prawnego, lekarza, doradcy podatkowego). Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej trwa nawet po śmierci osoby, której ta tajemnica dotyczyła (klienta lub pacjenta),
  • duchownemu wyznań uznanych w Polsce, jeżeli zeznanie ma dotyczyć faktów powierzonych mu na spowiedzi (przyjmuje się, że również po zakończeniu sprawowania tej funkcji).

Prawo do odmowy zeznań oraz prawo odmowy odpowiedzi na pytanie nie przysługuje świadkom testamentu ustnego (art. 662 k.p.c.).


Autor artykułu:
Małgorzata Karcz, radca prawny, właściciel Kancelarii Prawnej Veritas w Bielsku-Białej, redaktor naczelny "Biuletynu Prawnego", m.karcz@kancelaria-veritas.pl