Nr 42
(luty 2016)

Postępowanie w sprawie ubezwłasnowolnienia

Na temat ubezwłasnowolnienia był już napisany artykuł w numerze 20 Biuletynu prawnego, w którym można było poznać w zarysie czym jest ta instytucja i z czym wiąże.

W niniejszym artykule pokrótce przedstawię jak wygląda postępowanie w sprawie ubezwłasnowolnienia.

Kto i jak może zainicjować postępowanie

Zacznę od tego, że wniosek o ubezwłasnowolnienia może zgłosić: małżonek osoby, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy, krewny w linii prostej (np. pełnoletnie dziecko) oraz rodzeństwo osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy. Ważne przy tym jest to, że jeżeli osoba, która ma być ubezwłasnowolniona, ma przedstawiciela ustawowego, to krewni nie mogą składać wniosku o jej ubezwłasnowolnienie.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się w Sądzie Okręgowym, właściwym według miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu. Wniosek rozpoznawany jest w składzie 3 sędziów zawodowych w postępowaniu nieprocesowym.

Do wniosku należy dołączyć:

  • skrócony akt urodzenia uczestnika postępowania,
  • dokumenty potwierdzające stopień pokrewieństwa miedzy wnioskodawcą a uczestnikiem- osobą, która ma być ubezwłasnowolniona,
  • odpis skrócony aktu małżeństwa - jeżeli uczestnik, który ma być ubezwłasnowolniony, pozostaje w związku małżeńskim,
  • jeżeli uczestnik jest osobą rozwiedzioną – odpis prawomocnego wyroku rozwodowego,
  • odpis skrócony aktu zgonu małżonka – jeżeli uczestnik jest wdową/wdowcem,
Następna strona





Nr 42
(luty 2016)
  • świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, lub opinię psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej tej osoby,
  • zaświadczenie poradni przeciwalkoholowej, jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa,
  • zaświadczenie z poradni leczenia uzależnień, jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu narkomanii,
  • dowód uiszczenia opłaty sądowej w kwocie 40 złotych lub wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z formularzem oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej.

W postępowaniu należy liczyć się również z innymi kosztami – np. opłatą za wydanie opinii przez biegłych lekarzy.

Uczestnicy postępowania w sprawie o ubezwłasnowolnienie

Oprócz wnioskodawcy, w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie uczestniczą:

  • osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
  • przedstawiciel ustawowy osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
  • małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
  • prokurator.

Do postępowania może wstąpić również organizacja pozarządowa, do której zadań statutowych należy ochrona praw osób niepełnosprawnych, udzielanie pomocy takim osobom lub ochrona praw człowieka.

Następna strona





Nr 42
(luty 2016)

Wysłuchanie i ustanowienie pełnomocnika

Niezwłocznie po wszczęciu postępowania, należy wysłuchać osobę, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy, w obecności biegłego psychologa oraz w zależności od stanu zdrowia osoby, która ma być wysłuchana – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. W celu wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie tej osoby na rozprawę albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego. Niemożność porozumienia z osobą, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy, stwierdza się w protokole po wysłuchaniu lekarza i psychologa uczestniczących w posiedzeniu.

W sprawach o ubezwłasnowolnienie, o uchylenie oraz zmianę ubezwłasnowolnienia sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie lub dla osoby ubezwłasnowolnionej, adwokata lub radcę prawnego z urzędu, nawet bez jej wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna do złożenia wniosku, a sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego.

Doradca tymczasowy

Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu, przy wszczęciu lub w toku postępowania, ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Przed ustanowieniem doradcy tymczasowego należy wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Doradcą tymczasowym należy ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego lub inną osobę bliską, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie wzgląd na dobro osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Sąd może zwrócić się do odpowiedniej organizacji pozarządowej o wskazanie osoby, która mogłaby być ustanowiona doradcą tymczasowym.

Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo.

Do doradcy tymczasowego stosuje się przepisy o kuratorze osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Następna strona





Nr 42
(luty 2016)

O ustanowieniu lub odwołaniu doradcy tymczasowego z urzędu zawiadamiany jest sąd opiekuńczy.

Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego traci moc z chwilą, gdy:

  • wniosek o ubezwłasnowolnienie został prawomocnie oddalony lub odrzucony albo postępowanie umorzono,
  • na skutek orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu ustanowiony został opiekun lub kurator.

Sąd odwołuje doradcę tymczasowego, jeżeli ustała potrzeba dalszej ochrony osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, lub jej mienia.

Postępowanie

Postępowanie dowodowe powinno ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, rodzaj spraw wymagających prowadzenia przez tę osobę oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych.

Sąd może zaniechać doręczenia pism sądowych, wezwania lub wysłuchania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli uzna to za niecelowe ze względu na stan zdrowia tej osoby, określony w opiniach biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa wydanych po przeprowadzeniu badania. Nie dotyczy to wysłuchania, o którym mowa w art. 547 k.p.c.

W celu ochrony w toku postępowania praw osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, sąd ustanowi kuratora, chyba że ma ona przedstawiciela ustawowego, który nie jest wnioskodawcą.

Jeżeli według wniosku ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd przed zarządzeniem doręczenia wniosku zażąda, w wyznaczonym terminie, przedstawienia świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, lub opinii psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej tej osoby. Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa, sąd żąda także przedstawienia zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu narkomanii - zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień.

Następna strona





Nr 42
(luty 2016)

Oczywiście można wraz z wnioskiem złożyć odpowiednie dokumenty o których mowa powyżej.

Sąd odrzuca wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli treść wniosku lub dołączone do wniosku dokumenty nie uprawdopodobniają istnienia choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub występowania innego rodzaju zaburzeń psychicznych osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie albo w razie niezłożenia żądanego świadectwa, opinii lub zaświadczenia, chyba że złożenie takich dokumentów nie jest możliwe.

Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa.

Sąd może, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne, zarządzić oddanie osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, pod obserwację w zakładzie leczniczym na czas nie dłuższy niż sześć tygodni. W wyjątkowych wypadkach sąd może termin ten przedłużyć do trzech miesięcy. Przed wydaniem postanowienia sąd wysłucha uczestników postępowania.

Sąd może zobowiązać osoby pozostające we wspólnocie domowej z osobą, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, do złożenia wykazu majątku należącego do tej osoby oraz do złożenia przyrzeczenia.

Orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy i zawiera orzeczenie, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite czy częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone. Orzekając ubezwłasnowolnienie, sąd z urzędu zarządza przesłanie sądowi opiekuńczemu odpisu prawomocnego postanowienia, którym orzekł ubezwłasnowolnienie, a w razie oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, sąd zawiadamia sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej.

Ważne:

  • Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można zgłosić już na rok przed dojściem do pełnoletności osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
  • Kto w złej wierze lub lekkomyślnie zgłosił wniosek o ubezwłasnowolnienie, podlega karze grzywny;
Następna strona





Nr 42
(luty 2016)
  • Sąd uchyli ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono; uchylenie może nastąpić także z urzędu;
  • Sąd może w razie poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się tego stanu - zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite;
  • Z wnioskiem o uchylenie albo zmianę ubezwłasnowolnienia może wystąpić także ubezwłasnowolniony;
  • Przed złożeniem wniosku o ubezwłasnowolnienie warto skorzystać z porady radcy prawnego lub adwokata w celu ustalenia aktualnego stanu prawnego na konkretny dzień i uzyskania pomocy w postępowaniu.

Autor artykułu:
Małgorzata Karcz, radca prawny, właściciel Kancelarii Prawnej Veritas w Bielsku-Białej, redaktor naczelny "Biuletynu Prawnego", m.karcz@kancelaria-veritas.pl