Nr 38
(październik 2015)

Moc wiążąca prawomocnych skazujących wyroków karnych w postępowaniu cywilnym

Znajdujący się w kodeksie postępowania cywilnego przepis, art. 11, rodzi wiele konsekwencji w procesie cywilnym. Zgodnie z jego brzmieniem: "Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Jednakże osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną".

Sąd cywilny jest związany (tak w postępowaniu procesowym jak i nieprocesowym) ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego (a więc z wyłączeniem innych wyroków np. uniewinniających, umarzających postępowanie powodu okoliczności wyłączających dopuszczalność postępowania karnego, warunkowo umarzających postępowanie) co do popełnienia przestępstwa (również skarbowego) wydanego w postępowaniu karnym przez sąd powszechny, wojskowy, orzeczeniem Trybunału Stanu, jeśli ustala on popełnienie przestępstwa. Związanie sądu cywilnego, które oznacza, iż sąd cywilny nie może dokonywać odmiennych ustaleń od poczynionych w wyroku karnym, rozciąga się również na następców prawnych skazanego po jego śmierci.

Sąd cywilny związany jest ustaleniami zawartymi w prawomocnym wyroku skazującym co do popełnienia przestępstwa (nie wykroczenia) w postępowaniu karnym w zakresie okoliczności składających się na jego stan faktyczny (osoba sprawcy, przedmiot przestępstwa, czyn, znamiona przestępstwa, okoliczności jego popełnienia: czasu, miejsca, poczytalności itd), zawarty w sentencji wyroku. Sąd cywilny musi przyjąć, że skazany popełnił przestępstwo przypisane mu w wyroku karnym, jednak inne ustalenia zawarte w wyroku skazującym wydanym w postępowaniu karnym wykraczające poza elementy stanu faktycznego, jak również okoliczności powołane w uzasadnieniu wyroku nie są wiążące dla sądu cywilnego. Powyższe oznacza, że sąd cywilny może czynić wszelkie inne ustalenia, które mogą się różnić od tych, których dokonał sąd karny (tak np. wyrok SN z dnia 17.06.2005r., III CK 642/04). Warto zwrócić uwagę również na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 05.12.2008r., III CSK 191/08, w którym sąd wskazał, iż sąd w postępowaniu cywilnym jest również związany ustaleniem co do osoby pokrzywdzonej, zawartym w sentencji wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego za popełnienie przestępstwa oszustwa.

Następna strona





Nr 38
(październik 2015)

Takie samo stanowisko jest w wyroku z dnia 08.01.2004r. I CK 137/03, a w wyroku z dnia 18.05.1965r., I PR 130/65, Sąd wskazał, iż "Ustalenie w wyroku sądu karnego osoby poszkodowanej przy przestępstwie zagarnięcia mienia należy do istoty czynu przestępczego, zatem odmienne ustalenie (przy możliwości wskazania jedynie dalszych poszkodowanych) jest stosownie do art. 11 k. p. c. niedopuszczalne, godziłoby bowiem z naruszeniem powołanego przepisu w ustalenie sądu karnego, stwierdzając popełnienie innego niż przypisanie pozwanemu przestępstwo. Roszczenia odszkodowawcze służy więc osobie poszkodowanej i wymienionej w wyroku Sądu karnego".

Ustalenia dotyczące wysokości szkody

Warto zwrócić uwagę na następujące orzeczenia, w których sąd wypowiadał się o ustaleniach zawartych w wyroku karnym a dotyczących szkody:

.Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do wysokości szkody, wiążą sąd cywilny w postępowaniu tylko wtedy, gdy sprawca został skazany za zagarnięcie konkretnej sumy pieniężnej". (wyrok SN z dnia 07.03.1967r., I CR 464/66)

"Sąd, w postępowaniu cywilnym, związany jest ustaleniem, co do faktów np. popełnienia przez określoną osobę kradzieży określonego przedmiotu, natomiast wycena tego przedmiotu w takim przypadku nie jest wiążąca, choć gdyby chodziło o kradzież sumy pieniędzy, ustalenie przez sąd karny wysokości tej sumy byłoby dla sądu cywilnego wiążące." (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27.04.1995r., II Akr 59/95)

"Prawomocne skazanie za sprzeniewierzenie powierzonych pieniędzy (art. 284 § 2 k.k.) wiąże co do wysokości przywłaszczonej kwoty, ale nie zwalnia sądu pracy z oceny, w jakiej wysokości szkoda została wyrządzona przestępstwem." (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.08.2009r. I PK 60/09).

"1. Sąd pracy nie jest związany prawomocnym wyrokiem karnym skazującym pracownika za przestępstwo niedopełnienia obowiązków nadzoru nad powierzonym mieniem co do zakresu naprawienia szkody wyrządzonej niedoborem.

Następna strona





Nr 38
(październik 2015)

2. Nałożony wyrokiem sądu karnego obowiązek naprawienia szkody przez wpłatę określonej kwoty wiąże sąd cywilny jedynie w ten sposób, że pokrzywdzony nie może jeszcze raz dochodzić w postępowaniu cywilnym pełnej kwoty stanowiącej równowartość wyrządzonej mu szkody, lecz jedynie różnicy między kwotą zasądzoną wyrokiem sądu karnego a kwotą rzeczywiście poniesionego uszczerbku". (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22.07.2009r, I UK 52/09).

W doktrynie i orzecznictwie wskazuje się, iż jeżeli do istoty przestępstwa należy skutek w postaci szkody (np. przywłaszczenie), sąd cywilny jest związany ustaloną w wyroku karnym szkodą, przy czym jeśli przedmiotem przywłaszczenia nie była określona kwota, ale rzecz, wówczas sąd cywilny sam może określić jej wartość. Jednakże w sprawie karnej, w której popełniono przestępstwo związane z wyrządzeniem "znacznej szkody" lub "szkody w wielkich rozmiarach", wówczas sąd cywilny jest związany rozmiarem szkody, nie może ustalić, iż szkoda była niższa.

"Jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie, że w razie skazania za przestępstwo niedopełnienia obowiązku nadzoru nad mieniem, które doprowadziło do powstania szkody, sąd cywilny nie jest związany wyrokiem karnym co do zakresu naprawienia szkody wyrządzonej niedoborem (wyroki SN: z dnia 15 kwietnia 1999 r., I PKN 10/99, OSNP 2000, nr 12, poz. 465 oraz z dnia 22 lipca 2009 r., I UK 52/09, Lex nr 529677). Podobnie w orzeczeniu z dnia 12 stycznia 1955 r., I C 1123/53, OSNCiK 1957, nr III, poz. 67, Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd cywilny związany jest wyłącznie ustaleniami wyroku karnego dotyczącego istoty przestępstwa nim objętego, a zatem nawet jeżeli w wyroku skazującym za niedobór jest określona suma manka, to nie wiąże to sądu cywilnego, który sam powinien szkodę tę ustalić." (I. Gromska-Szuster, Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego, art. 11, pod red. H. Doleckiego, T. Wiśniewskiego, tom I, lex 2013).

Zatarcie skazania a ustalenia zawarte w prawomocnym wyroku skazującym za przestępstwo

Na ten temat wypowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w orzeczeniu z dnia 18.03.1961r., I CR 244/60 oraz w Uchwale 7 sędziów mającej moc zasady prawnej, z dnia 26.02.1965r., III PO 31/64. Z powyższych orzeczeń wynika, iż zatarcie skazania nie wyłącza zastosowania przepisu art. 11 k.p.c.

Warto zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.11.1990r., I PR 249/90, w którym Sąd wskazał, iż "Umorzenie postępowania w trybie przepisów ustawy z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii (Dz. U. Nr 36, poz. 192) oznacza, że w postępowaniu cywilnym (przed sądem pracy) ustalenia sądu karnego nie są wiążące, mimo uznania oskarżonego winnym popełnienia przestępstwa."

Następna strona





Nr 38
(październik 2015)

Zdanie drugie przepisu art. 11 k.p.c., stanowi, iż osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną. Chodzi o wszystkie osoby, które ponoszą odpowiedzialność cywilną (w tym również za cudze czyny), choć nie były oskarżone w postepowaniu karnym.

Na końcu warto zwrócić uwagę, iż w postępowaniu cywilnym, w którym sąd jest związany ustaleniami wyroku karnego, strona nie jest pozbawiona możliwości "obrony". W zależności od konkretnej sprawy i stanu faktycznego, na pewno warto powoływać się na wszystkie okoliczności, na przykład: potrącenie, przedawnienie roszczenia, przyczynienie się pokrzywdzonego do powstania szkody itp.


Autor artykułu:
Małgorzata Karcz, radca prawny, właściciel Kancelarii Prawnej Veritas w Bielsku-Białej, redaktor naczelny "Biuletynu Prawnego", m.karcz@kancelaria-veritas.pl