Nr 43
(marzec 2016)

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Zachowek to instytucja prawa cywilnego, na podstawie której zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się określona wartość udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.

Zgodnie z art. 991 § 2 kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Z uwagi na to, iż roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku mają charakter majątkowy, ulegają one przedawnieniu. Termin przedawnienia roszczeń uprawnionego z tytułu zachowku określa art. 1007 kodeksu cywilnego, stanowiąc w § 1 tego artykułu, iż roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu, a w § 2, iż roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Kodeks cywilny nie określa terminu przedawnienia roszczeń o zachowek w wypadku, gdy testamentu w ogóle nie było, a więc w sytuacji, gdy występuje dziedziczenie ustawowe. „Sugeruje się, by zaistniałą lukę prawną wypełnić przyjmując – w drodze analogii do art. 1007 §2 kc – że w takim wypadku termin przedawnienia rozpoczyna się z chwilą otwarcia spadku, skoro w tym momencie roszczenia te stają się w zasadzie wymagalne.” [1]

Następna strona





Nr 43
(marzec 2016)

Regulacja przedawnienia roszczenia o zachowek zawarta w art. 1007 §1 kc nie pozwala na rozstrzygnięcie o rozpoczęciu biegu przedawnienia roszczenia o zachowek w odniesieniu do wszystkich sytuacji. I tak „zdaniem E. Skowrońskiej-Bocian (Komentarz, s. 227–228), nie do pogodzenia z ogólnymi zasadami przedawnienia i celem zachowku, a także zasadami słuszności, byłoby w pewnych sytuacjach przyjęcie, że początek biegu przedawnienia roszczenia o zachowek przypada na dzień ogłoszenia testamentu. Autorka wskazuje następujące sytuacje szczególne:

  1. Jeżeli spadkodawca pozostawił kilka testamentów różnej treści, które zostały otwarte i ogłoszone, to termin przedawnienia roszczenia o zachowek nie powinien rozpocząć biegu, dopóki nie zostanie wyjaśnione, który z testamentów jest ważny i skuteczny.
  2. Podobnie ma się sprawa, gdy nie jest możliwe ustalenie wartości zachowku z tej przyczyny, że zawisł spór co do tego, czy spadkobierca doszedł do dziedziczenia po innej osobie.
  3. Termin przedawnienia przewidziany w art. 1007 §1 kc nie biegnie dopóty, dopóki uprawniony do zachowku jest uważany z mocy prawomocnego postanowienia sądu za spadkobiercę testamentowego. (uchw. SN z 22.2.1972 r., III CZP 102/71, OSN 1972, Nr 7–8, poz. 127).
  4. Nie biegnie termin przedawnienia z art. 1007 §1 kc, jeżeli na rzecz uprawnionego do zachowku uczyniono zapis zwykły pod warunkiem zawieszającym. Termin ten rozpocznie swój bieg dopiero z chwilą, gdy w wyniku ziszczenia się lub nieziszczenia warunku zapis zwykły stanie się bezskuteczny”. [2]

Powyższe poglądy znajdują potwierdzenie w orzecznictwie.

Dla przykładu, w wyroku z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 319/12, OSNC 2014, Nr 2, poz. 16, Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli spadkodawca pozostawił kilka testamentów, termin przedawnienia przewidziany w art. 1007 §1 biegnie od ogłoszenia tego testamentu, z którego treści uprawniony wywodzi roszczenie o zachowek.

Następna strona





Nr 43
(marzec 2016)

W wyroku z dnia 25 lipca 2013 r., V ACa 261/13 (Legalis) Sąd Apelacyjny w Katowicach wskazał, iż w pewnych sytuacjach stosowanie reguły z art. 1007§ 1 kc byłoby nie do pogodzenia z ogólnymi zasadami regulującymi przedawnienie i celem zachowku. I tak odstępstwo od zasady wymagalności wynikającej z art. 1007 §1 kc jest uzasadnione, gdy spadkobierca pozostawi kilka testamentów, które zostały otwarte oraz ogłoszone, kiedy konieczne jest wstępne rozstrzygnięcie, który z pozostawionych testamentów jest ważny i skuteczny, gdy nie jest możliwe ustalenie wartości zachowku ze względu na niemożność stwierdzenia czy spadkobierca doszedł do dziedziczenia po innej osobie, kiedy to termin przedawnienia nie biegnie do czasu ujawnienia tej okoliczności, a także jeżeli na rzecz uprawnionego do zachowku został w testamencie ustanowiony zapis pod warunkiem zawieszającym - wówczas termin przedawnienia biegnie od ziszczenia się lub nie ziszczenia warunku. Termin przedawnienia przewidziany w art. 1007 §1 kc nie biegnie dopóty, dopóki uprawniony do zachowku jest uważany z mocy prawomocnego postanowienia sądu za spadkobiercę testamentowego.

Do przerwania biegu przedawnienia roszczenia o zachowek stosuje się ogólne reguły dotyczące przerwania biegu przedawnienia roszczeń wynikające z kodeksu cywilnego, choć skutek taki może wynikać również z innych zdarzeń.

I tak w uchwale z dnia 10 października 2013 r., III CZP 53/13, (Legalis) Sąd Najwyższy orzekł, iż złożenie przez uprawnionego do zachowku wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy przerywa bieg terminu przedawnienia jego roszczenia o zachowek należny od spadkobiercy ustawowego. Natomiast w uchwale z dnia 22 października 1992 r., III CZP 130/92 (Legalis) Sąd najwyższy wskazał, iż zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu przerywa bieg przedawnienia jego roszczenia o zachowek.

Przypisy:

  1. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 7, Warszawa 2016,
  2. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Wyd. 7, Warszawa 2016,
Autor artykułu:
Agnieszka Nowakowska-Długosz, radca prawny,
Kancelaria Radcy Prawnego, ul. Piastowska 1 lok. 34, Bielsko-Biała,
tel. 691 554 228, kontakt@kancelaria-nowakowska.pl