Nr 5
(styczeń 2013)

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym

Postępowanie sądowe jest co do zasady odpłatne a wysokość opłat jest nieraz wygórowana dla wielu osób słabszych finansowo. Dla przykładu opłata stała od pozwu w sprawie o rozwód wynosi 600 złotych, opłata stała od pozwu w sprawie o rozwiązanie spółki wynosi 2.000 złotych, zaś opłata stała od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1.000 złotych, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału tego majątku opłata stała wynosi 300 złotych.

W celu umożliwienia wszystkim dostępu do wymiaru sprawiedliwości wprowadzono instytucję zwolnienia od kosztów sądowych, która nie ma mocy wstecznej, ale działa na przyszłość. Należy pamiętać, iż ustanowienie pełnomocnika z urzędu musi być zawsze poprzedzone zwolnieniem od kosztów (art. 117 k.p.c.).

Sąd może zwolnić stronę od kosztów sądowych w części, jeżeli strona jest w stanie ponieść tylko część tych kosztów, lub całkowicie - jeżeli strona nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W orzecznictwie podkreśla się, iż niemożność poniesienia przez stronę kosztów w całości lub części musi mieć charakter obiektywny, na który strona nie ma realnego wpływu. Jeżeli więc strona zdolna do pracy nie wykorzystuje lub ogranicza swoje możliwości zarobkowe w sposób nieuzasadniony albo fikcyjnie pozbywa się majątku, nie spełnia warunków uzasadniających zwolnienie od kosztów (zob. orzeczenie SN z dnia 4 września 1974 r., II CZ 167/74, OSP 1975, nr 7, poz. 176; z dnia 20 października 1980 r., II CZ 126/80, LEX nr 8272; z dnia 31 marca 1987 r., I CZ 26/87, OSNCP 1988, nr 7-8, poz. 103 oraz z dnia 4 lutego 2005 r., III SPP 11/05, OSNP 2005, nr 16, poz. 260). Natomiast osoba odbywająca karę pozbawienia wolności naraża się na odmowę zwolnienia od kosztów, jeżeli w sposób nieuzasadniony nie podejmuje oferowanego odpłatnego zatrudnienia (orzeczenie SN z dnia 25 lutego 1974 r., II CZ 17/74, OSNCP 1975, nr 4, poz. 63 oraz z dnia 19 kwietnia 1977 r., I CZ 40/77, OSNCP 1977, nr 12, poz. 245).

Zwolnienia od kosztów sądowych mogą domagać się również osoby prawne lub jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykażą, iż nie mają dostatecznych środków na ich uiszczenie.

Następna strona





Nr 5
(styczeń 2013)

Częściowe zwolnienie od kosztów sądowych

Zgodnie z treścią przepisu art. 101 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:

Art. 101. 1. Sąd może zwolnić stronę od kosztów sądowych w części, jeżeli strona jest w stanie ponieść tylko część tych kosztów.

2. Częściowe zwolnienie od tych kosztów może polegać na zwolnieniu od poniesienia albo ułamkowej lub procentowej ich części, albo określonej ich kwoty, albo niektórych opłat lub wydatków. Może też polegać na przyznaniu zwolnienia co do pewnej części roszczenia lub co do niektórych roszczeń dochodzonych łącznie; roszczenia te lub ich części sąd oznacza w postanowieniu o przyznaniu częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.

3. Strona częściowo zwolniona od kosztów sądowych obowiązana jest uiścić opłaty oraz ponieść wydatki w takiej wysokości, jaka nie jest objęta zwolnieniem przyznanym przez sąd. Przepis art. 100 ust. 1 stosuje się odpowiednio.

Strona częściowo zwolniona od kosztów sądowych nie ponosi opłat i wydatków w zakresie objętym zwolnieniem; obciążają one tymczasowo Skarb Państwa (art. 101 ust. 3 w zw. z art. 100 ust. 1 oraz art. 96 ust. 1 pkt 10 i ust. 3 ustawy) oraz uprawniona jest do złożenia wniosku o ustanowienie dla niej adwokata lub radcy prawnego (art. 117 k.p.c.).


Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych

Art. 102. 1. Zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

2. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych danych, stosuje się art. 130 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.1).

Następna strona





Nr 5
(styczeń 2013)

3. Sąd może odebrać od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych przyrzeczenie o treści: "Świadomy znaczenia mych słów i odpowiedzialności przed prawem zapewniam, że złożone przeze mnie oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania jest prawdziwe i rzetelne". Przed odebraniem przyrzeczenia należy pouczyć osobę ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych o treści art. 111.

4. Wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez dołączenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 2, przewodniczący zwraca bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.


Warunki zwolnienia od kosztów sądowych

Rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych uzależnione jest zawsze od informacji o sytuacji majątkowej i rodzinnej oraz dochodach wnioskodawcy zawartych w oświadczeniu. Aby oświadczenie o stanie majątkowym było jak najbardziej wiarygodne, sąd może odebrać przyrzeczenie od strony z pouczeniem o możliwości wymierzenia grzywny w razie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności (art. 102 ust. 3 w zw. z art. 111 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Wzór oświadczenia o stanie majątkowym można odnaleźć na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości lub w sądach.

Rozstrzygnięcie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych następuje według stanu rzeczy istniejącego w chwili orzekania. Każda osoba przygotowująca się do procesu sądowego powinna być świadoma wydatków związanych z tym przedsięwzięciem, stąd powinna się do niego przygotować przez poczynienie oszczędności i ograniczenie innych wydatków, które nie są niezbędne (orzeczenie SN z dnia 24 lipca 1980 r., I CZ 99/80, LEX nr 8257; z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, LEX nr 8257; oraz z dnia 14 października 1983 r., I CZ 151/83, OSNCP 1984, nr 5, poz. 82).


Autor artykułu:
Małgorzata Karcz, radca prawny, właściciel Kancelarii Prawnej Veritas w Bielsku-Białej, redaktor naczelny "Biuletynu Prawnego", m.karcz@kancelaria-veritas.pl